De Geur Van Geld

ISBN 90 6168 396 3 Uitgeverij Sun, Nijmegen, 1993 www.bol.com

<< Terug

De laatste jaren is het Nederlandse bankwezen in opspraak geraakt door affaires, die onder meer leidden tot het gedwongen vertrek van een reeks directeuren van de ING Bank (voorheen NMB/Postbank). Ze vormden de apotheose van tumultueuze ontwikkelingen. Vooral na de crisis van 1981-1982 beseften de grote banken - nu bijeen in ING Bank en ABN-Amro - dat ze niet langer konden leven van rente alleen. Ze stortten zich op zaken als valutahandel, fusies en beursoperaties. Dit creëerde een nieuw type bankier: snel, ondernemend, ook zelf niet ongevoelig voor de geur van geld. Na Wall Street kreeg ook Nederland te maken met vermenging van belangen, handel met voorkennis en persoonlijke verrijking. Dit alles speelde zich af onder de ogen van De Nederlandsche Bank, die pas laat wakker schrok, maar toen dan toch genadeloos toesloeg en de nieuwe bankiers terugfloot. Een relaas over winsten en verliezen, eerzucht, macht, wantrouwen, successen en catastrofes.

'Een boeiende schets van de zeden en gebruiken in de top van het bankwezen'
De Volkskrant

'Fraaie non-fictie, die beter leest dan menige roman'
NRC-Handelsblad

'Kijkje in de keuken van de grootste financiële instelling die Nederland rijk is'
De Telegraaf

Inhoudsopgave
deel 1
deel 2
deel 3
deel 4
deel 5
deel 6
deel 7
Voorwoord
Recensies
Top

Inhoudsopgave

De hoofdrolspelers

Woord vooraf

Deel 1. Een sfeer van onbehagen

De profetie

Najaar 1989, enthousiasme over de fusie NMB/Postbank - maar ook: angst bij de Postbank voor de NMB-ego's - een profetische sketch over een machtsgreep - roddel over privé-beleggingen van NMB-bestuurder Ton Soetekouw - malversaties bij NMB's effectendivisie - frustraties rond de nieuwe fusie met Nationale Nederlanden - kwaadaardige geruchten over de directie van de Nederlandse Merchant Bank.

De geur van geld

De beurshausse van 1982-1987 - geld maakt wèl gelukkig - banken duiken op beursintroducties en effectenhandel - de opkomst van de 'merchant bankers' - bankiers ook privé in aandelen - moraal en regels rond privé-beleggingen - de bouw van Chinese Walls tussen krediet- en effectenafdelingen - deuken in het imago der banken door fraude, faillissementen, zwart geld, mislukte fusies, en: - door ergernissen over de tarieven voor het betalingsverkeer.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Deel 2. Door het dal

Op een hellend vlak

Terug naar 1977: NMB-voorzitter Wim Scherpenhuijsen Rom gaat in het onroerend goed samen met zijn klant Jarino - onstuimige kredietverlening in de jaren '70 - de crisis van 1980-1983 - banken verliezen miljarden op hypotheken en door faillissementen - hypotheekbanken, Amrobank en NMB in problemen - verliezen op leningen aan Derde Wereldlanden - het dichtdraaien der kredietkraan: groot en klein leed - Rabobank en ABN plukken de vruchten van hun behoedzaamheid - kunst- en vliegwerk bij NMB - Jan van Rijswijk, NMB's troubleshooter, redt zijn baas Wim Scherpenhuijsen Rom uit diens persoonlijke 'onroerend goed crisis'.

De helpende hand

Begin jaren '80: winstval, enorme stroppen, creatief boekhouden - aanscherping kredietprocedures, bezuinigingen, reorganisaties - automatisering - een snel herstel - de oogst van de crisis: geknakt zelfvertrouwen - de rol van De Nederlandsche Bank: hoedster van de gulden, spil van het nationale financiële stelsel - het falen van De Bank als toezichthouder van het bankwezen bij de Tilburgsche Hypotheekbank, de kritiek - hoe DNB zich hervindt en de banken onderwerpt aan strengere regels.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Deel 3. Smalle marges

De droom van Wim Scherpenhuijsen Rom

Het afstandelijk leiderschap van de ambitieuze NMB-voorzitter - de internationalisering in de jaren '60: deelname in consortium-banken (via de ABECOR, Inter-Alpha, EBIC bankengroepen) - de jaren '70: Fop Hoogendijk en Amro's succes bij internationale emissies - het mislukken der consortium-banken - het sterke buitenland-net van ABN - de jaren '80: NMB's succes in de schuldenhandel - Rabo: van boerenbank naar internationale agribusiness-bank - de dringende wens van Roelof Nelissen: Amro's daling op de wereldranglijst stoppen - Wim Scherpenhuijsen's grootse visies: een sterke thuisbasis, expansie in het buitenland.

Op zoek naar nieuwe winstbronnen

Een weekend in Gstaad - het einde van de rentemarge als veilige winstbron en de speurtocht naar nieuwe inkomsten: provisies en baten - grote geldstromen dwalen over de aardbol en ondermijnen het Nederlandse bankwezen - de Big Bang - de wereldwijde liberalisering van het kapitaalverkeer - Amro: effectenhandel en beursintroducties als veelzijdige leverancier van nieuwe inkomsten - kracht en zwakte van de Rabobank - Herman Wijffels' jacht op de spaar- en pensioengulden - afbrokkeling van de muren tussen banken en verzekeraars - waarom uit dit alles een fusiekoorts ontstond.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Deel 4. Chinese Muren

De erosie

De NMB gaat in de participaties: de start van een reeks merchant banken - zorgeloosheid over de Chinese Muur - hoe De Nederlandsche Bank denkt over deelnemingen van banken in bedrijven - de 'whiz kids' van NMB's Merchant Bank - de huzarenstukjes van 's-lands meest ondernemende bankier: Ton Jongbloed - hoe Jongbloed de gram van De Nederlandsche Bank over zich afriep en uit het bankwezen werd verwijderd.

Tegenstrijdige belangen

De Amro-cultuur: geen valse bescheidenheid - Roelof Nelissen versus Fop Hoogendijk: de vinnige amtenarenzoon en de patriciër - hoe Amro de ABN inhaalde door emissies en beursintroducties - de keerzijde van dit succes: kritiek rond mislukte beursgangen en vermenging van krediet- en emissiebelangen - Breevast, DAF, Co op, Air Holland - de ABN: bank met sterke tradities - kritiek op de rol van bankier/commissaris - de dubbele petten van ABN-bestuurder Harry Langman bij Kluwer en Fokker - hoe het aantal potentiële belangenconflicten toenam.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Deel 5. De fusiegolf

De macht van het getal

1987: keerpunt voor alle banken - het einde van de beurshausse: een harde les voor Amro - het grote probleem voor alle banken: Nederland wordt te klein - Wim Scherpenhuijsen Rom geeft het startschot voor de fusiegolf - de oprichting van de Postbank: een politiek-economische zedenschets - het resultaat: een bank met gebonden handen - Ruding geeft het groene licht voor fusie met NMB - Scherpenhuijsen Rom en Postbank-voorzitter Godfried van der Lugt, ingehouden antroposoof en bourgondisch opgewonden standje, beginnen een verstandshuwelijk - Roelof Nelissen van Amro ruikt zijn kans en gaat praten met de Generale Bank (België) - hoe deze fusie najaar '89 strandt op weifelende Belgen, overdonderende Amro-ers en verstoorde verhoudingen hoe Nelissen nu met een probleem zit - NMB versus de Staat over de waarde van de Postbank: overwinning voor de NMB? - 4 october 1989, de fusie NMB/Postbank is rond, en kort daarop belt Jaap van Rijn van Nationale Nederlanden.

Angst en ijdelheid

Het strelende aanzoek van Jaap van Rijn, zijn haast en zijn angst - Roelof Nelissen werpt een balletje op en Rob Hazelhoff van ABN besluit hem maar eens te bellen - de weekendfusie ABN/Amro - de angst van ABN voor een mogelijke overval vanuit het buitenland - een topzwaar concernbestuur - waarom de fusie Amro's redding was en hoe ook de nuchtere ABN in de greep van de fusiekoorts was geraakt - obstakels op de weg naar het samengaan van NMB Postbank en Nationale Nederlanden - de bijna-blokkade van de commissarissen van NMB Postbank - het verzet van assurantietussenpersonen en aandeelhouders van NN - 1 maart 1991: het 'mooiste financiële concern van Nederland', de Internationale Nederlanden Groep, kan toch van start - maar met een erfenis: spanningen in de top van NMB Postbank.

In de greep van de koorts

1988-1991: fusiekoorts in Europa - ook Rabobank wil met Interpolis een verzekerbank bouwen - AMEV samen met VSB - Herman Wijffels wil via Robeco het weglekkende spaargeld terugsluizen - ook middelgrote en kleine banken gaan samenwerken en fuseren - fase drie van de droom van Scherpenhuijsen Rom: de poging tot overname van de Belgische Bank Brussel Lambert (BBL) - kat-en-muis spel met BBL's grootaandeelhouder Albert Frère - tegelijkertijd ondermijnen affaires rond privé-beleggingen de sfeer in de top van NMB Postbank en loopt de spanning tussen Scherpenhuijsen Rom en Van der Lugt op - Aad Jacobs, de nieuwe topman van de ING Groep, blaast de overname van BBL af en maakt daarmee een einde aan de fusiekoorts.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Deel 6. De Postbank-coup

De bal gaat rollen

De slonzige integratie van NMB en Postbank - onrust op alle niveaus, botsende bedrijfsculturen - intussen doen de snelle jongens van de NMB Merchant Bank hun deals: Schuitema, de overname van Stokvis, RTL-Véronique - het plan NMB's drie merchant banken te bundelen in een Investment Bank - het automatiseringsconcern Newtron: ontstaan, opbouw, het privé-aandelenbezit van NMB-ers erin, de beursgang, en de bijna-ondergang vijf maanden later, in maart 1991 - koersregulering bij de redding van Newtron - verhalen in de pers over Ton Soetekouw's aandelen in het bedrijf - het telefoontje van directeur Nout Wellink van De Nederlandsche Bank.

De profetie wordt werkelijkheid

Mei 1991, Soetekouw onder vuur van De Nederlandsche Bank - de start van een grote reeks KPMG-onderzoeken - juli 1991, kwaadaardige geruchten over directeuren van de Nederlandse Merchant Bank bereiken DNB: mogelijke fraude, omkoperij, handel met voorkennis via Oudhof Effecten - wederom een reeks onderzoeken - NMB's directeur kredieten Henk Nabbe neemt ontslag - october 1991: DNB noemt Soetekouw's gedrag rond privé-beleggingen 'onaanvaardbaar', nog vóór al het onderzoek rond is - november 1991, Soetekouw moet vertrekken - april 1992: ook de Merchant Bank directeuren moeten weg - juli 1992, Godfried van der Lugt aan het roer van NMB Postbank - de verdenkingen tegen de Merchant Bank mensen blijven doorwoekeren - start van het allerlaatste, geheime onderzoek, dat van de Effectenbeurs.

Het einde van de NMB

NMB wordt ING Bank - prof. W. van der Grinten bekijkt het onderzoek rond de weggewerkte NMB-ers en verklaart in een legal opinion: geen bewijs van overtredingen - september 1992: De Volkskrant brengt het oude verhaal over de onroerend goed belegging van Wim Scherpenhuijsen Rom - spoedberaad - een fataal gesprek met De Nederlandsche Bank, waardoor Scherpenhuijsen Rom de steun van zijn president-commissaris verliest - de schepper van de ING Groep ten val - de naweeën: een affaire rond de laatste NMB-er in het bestuur van de ING Bank, Gerrit Tammes - hoe NMB's merchant banking activiteiten roemloos ten onder gaan - miljoenenverliezen rond een filmstudio - najaar 1993, de effectenbeurs eindelijk klaar met zijn geheime onderzoek naar Oudhof Effecten en de weggewerkten - wederom: geen bewijs van schuiven met winsten, voorkennis, of vermenging van belangen.

De harde hand

Nasleep van de NMB-affaires: nu pas regels rond privé-beleggingen van bankiers - nasleep 2: DNB zet de rem op de ontwikkeling van 'banque d'affaires' die actief willen participeren in bedrijven - de willekeurige, archaïsche en regenteske houding van De Nederlandsche Bank bij het beoordelen van bankiers - haar falen bij de ontwikkeling van gedragsnormen rond privé-beleggingen van bankiers - de Postbank-coup revisited: de komplottheorieën.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Deel 7. De ontnuchtering

De naweeën

Banken na de fusiegolf op zoek naar een nieuw evenwicht der krachten - de onvermijdelijke pijn, teleurstelling en slachtoffers - het 'lijk in de kast' van de ING Groep: Victory - ING, 'het mooiste financiële concern van Nederland', heeft geen samenhang en geen gezicht - het 'lijk in de kast bij ABN AMRO': European American - de pijnlijke overname van Amro's buitenlandse net door ABN - verkassing van topkader - de fusie van ABN-dochter Mees & Hope met Amro-dochter Pierson - de voorzichtige en doordachte opbouw van het ABN AMRO concern - Rabobank geconfronteerd met nieuwe concurrent op de particuliere markt - de erosie van Rabo's coöperatieve cultuur - Rabo's zwakke en ABN AMRO's sterke imago - Rabo's gebrek aan topkader.

epiloog, toekomst

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Voorwoord

Banken zijn tamelijk abstracte instituten. Hun negotie bestaat niet uit tastbare produkten, maar uit geld - dat eeuwenoude middel dat toegang verschaft tot rijkdom en macht. Juist daarom zijn zij al bijna per definitie fascinerend. Maar toen ik in het late voorjaar van 1992 het plan opvatte een boek over de Nederlandse banken te schrijven, waren daar uiteraard ook concrete redenen voor.

De golf van fusies en samenwerkingen, waar de banken sinds 1988 in terecht waren gekomen, was min of meer ten einde. Het bancaire speelveld in Nederland werd nu voor tachtig procent gedomineerd door drie grote bedrijven: ABN AMRO, de Internationale Nederlanden Groep (ING), en de Rabobank. Het belangrijkste argument waarmee de betrokken bankiers hun zetten in het voorafgaande fusiespel hadden gemotiveerd was dat van de noodzaak van een bundeling van krachten. Alleen zó zouden hun instellingen in de toekomst kunnen overleven. In hoeverre deze machtsconcentratie nu werkelijk noodzakelijk was, bleef echter enigszins onhelder; en dat gold helemaal voor de razende snelheid waarmee een en ander zich had afgespeeld.

Daarnaast was er de zaak van de bankier Ton Soetekouw. Hij was in maart 1991 in het nieuws gekomen door het privé-bezit van aandelen in een bedrijf dat zijn toenmalige werkgever, NMB Postbank, van de ondergang had moeten redden. In februari 1992 kondigde hij zijn vertrek aan, en de algemene gedachte was dat hier iemand wat al te gemakkelijk was bezweken voor de geur van geld en daar nu voor moest boeten.

De affaire-Soetekouw werd wel beschreven als een van de fusie-perikelen waarmee NMB en Postbank te kampen hadden, en kort daarop, in de zomer van 1992, volgde een reeks publikaties - wederom over privé-beleggingen van NMB-bankiers - die deze gedachte alleen maar versterkten. En inderdaad, naarmate mijn journalistieke speurtocht naar de werkelijke gang van zaken rond de fusiegolf en de NMB-affaires vorderde, werd hoe langer hoe duidelijker dat de samenvoeging van NMB en Postbank (die inmiddels samen met verzekeraar Nationale Nederlanden de ING Groep hadden gevormd) was uitgelopen op een onsmakelijke cultuurstrijd die zijn weerga niet kende, en dat vooral deze oorlog het decor vormde waartegen de val van een groot deel van de voormalige NMB-top moest worden begrepen.

En dat was niet alles. Al sprekend met voormalige en zittende bankiers van NMB en Postbank (ING Bank), ABN en Amrobank (ABN AMRO) en Rabobank, kwam ik in aanraking met een wereld vol ernst, ambitie en doelgerichtheid, maar ook een vol angst, ijdelheid en frustraties. De wereld der banken bleek behalve om financiële belangen ook in hoge mate om persoonlijke belangen, om status, imago en reputatie te draaien. Ik bemerkte dat hier in veel gevallen niet het gezonde verstand, maar de emotie regeert, en dat de fusiegolf eerder een fusiekoorts moest worden genoemd, die grote en soms oncontroleerbare krachten had losgemaakt.

Ik kwam bovendien tot de slotsom dat de fusiegolf en de affaires beide het gevolg waren van het feit dat het bankieren grondig van karakter is veranderd en het leven voor bankiers een stuk onzekerder, spannender, riskanter en speculatiever is geworden. Door een reeks van schokken in de jaren zeventig en tachtig ontwaakten de bankiers uit hun zelfgenoegzaamheid en sloegen zij nieuwe wegen in. Niet al die wegen waren even succescol, niet alle kansen bleken zonder gevaren, en ze hadden vooral één ding gemeen: de risico's van vermenging van belangen zijn er alleen maar door toegenomen. Daarbij heeft de oppermachtige toezichthoudster van het bankwezen, De Nederlandsche Bank, voornamelijk achter de ontwikkelingen aangelopen en achter haar keurige, professionele façade nogal wat onzakelijke, harde en arrogante trekjes laten zien.

Net zoals mijn vorige boek 'Kortsluiting. Hoe Philips zijn talenten verspilde' wordt 'De Geur van Geld' gedragen door formele en informele gesprekken met tientallen voormalige en zittende bankiers op de hoogste niveaus. Vrijwel al deze gesprekken vonden plaats op basis van anonimiteit en vertrouwelijkheid. Ze namen vele uren, soms in verschillende sessies in beslag, en deden een groot beroep op het uithoudingsvermogen van de betrokkenen. Ik dank hen voor hun vertrouwen en hun bereidheid concept-teksten te beoordelen op feitelijke correctheid. Mijn dank gaat ook uit naar de ABN AMRO en de Rabobank, die bereid bleken officieel met mij te spreken. De ING weigerde haar medewerking, en maakte zelfs geen gebruik van het haar geboden recht op wederhoor en correctie. Dat laatste gold ook voor De Nederlandsche Bank. Desondanks is het mogelijk gebleken om via een uitgebreid systeem van checks en cross-checks bij de waarheid te geraken.

Het vervaardigen van een boek is teamwerk. Ik dank mijn deskresearcher Henk van de Goor, die een enorme hoeveelheid schriftelijk materiaal verzamelde en selecteerde. H.J. Schoo van het weekblad Elsevier stond mij toe gebruik te maken van zijn documentatiecentrum, Jos van Hezewijk van het bureau Elite Research zorgde voor belangrijke logistieke ondersteuning, Rosalie Celaire werkte vele tientallen uren aan interviews uit, en mijn vrienden Marc en Runee boden mij toen het nodig was een rustige plaats om te schrijven. Uitgeverij SUN liet zich wederom kennen als een enthousiaste, geoliede machine, met een goed oog voor de omstandigheden waarin de research-journalistiek het best kan gedijen.

Marcel Metze
October 1993

Recensies:

Recensie 1 (geselecteerde fragmenten)

NRC-Handelsblad

Door Wabe van Enk

Metze schetst machinaties banken in 'De geur van geld'; Hoe ING zijn NMB'ers verloor

'Achter een lange tafel voor zilveren bestek, Davidoff-sigaren (Scherpenhuijsen Roms favoriete merk) en wijn, zat een aantal directeuren, gekleed in sjieke pakken. Zij verbeeldden de Raad van Bestuur van de NMB. Voor hen kwam een stel vakbroeders op, voorstellende de nieuwe Postbank-collega's. Ze waren uitgedost als postbodes, duwden postkarretjes voort en haalden pakjes shag tevoorschijn. Ze zongen: 'Wij gaan jullie beroven van scepter en kroon'.(..) Al zingend ontdeden ze de 'NMB-top' van hun colberts, trokken die zelf aan, duwden de heren van hun stoelen en namen plaats achter de tafel. Aan het eind van het lied sjokten de onttroonde NMB-bestuursleden met postkarren en met postpetten op het gebogen hoofd het toneel af. Het was juni 1989.'

(vervolg geselecteerde fragmenten uit recensie NRC Handelsblad) Zo beschrijft Marcel Metze in zijn vandaag gepresenteerde boek 'De geur van geld' het laatste grote feest van de NMB voor de fusie met de Postbank. Metze: "Een feest met profetische waarde. Drie jaar later waren bestuursvoorzitter Wim Scherpenhuijsen Rom, de bestuursleden Ton Soetekouw en Ide van der Boor, plus een rijtje directeuren - allen afkomstig van de voormalige NMB - uit de top van bank verdwenen.'

(..) Metze beschrijft daarmee eigenlijk voor het eerst op genuanceerde wijze, met gevoel voor de positie van president en commissaris, hoe ING werd ontdaan van de NMB. Daarmee bewijst Metze opnieuw dat hij geïnteresseerde dag- en weekbladlezers meer kan bieden dan alleen een mooi opgeschreven samenvatting van krantenberichten.

(..) Metze heeft zich niet beperkt tot de ING-affaire, al vormt deze wel de rode draad van het boek. (..) De beschrijvingen over de ontwikkeling bij de andere banken misstaan in dit boek namelijk niet: ze geven perspectief aan een reconstructie over de grootste bankaffaire van de afgelopen jaren. Metze bewijst met dit boek opnieuw met journalistiek speurwerk fraaie non-fictie te kunnen componeren, die beter leest dan menige roman.

Recencie 2, geselecteerde fragmenten

FEM

Door Paul van der Kwast

De NMB feest met u mee

Fusiedrift en de onkreukbaarheid van een bankier. Na Philips beschrijft Marcel Metze nu de praktijken van de Nederlandse banken.

Je zou het misschien niet zeggen, maar bankiers zijn echte feestnummers. In de zomer van 1992 lijkt de top van het financiële conglomeraat ING weinig anders te hebben gedaan dan feestvieren. Een boottocht over de Theems, dineren in een Engels landhuis en een bezoekje aan de Olympische Spelen in Spanje: de raad van bestuur zorgde goed voor zichzelf. Symbolisch hoogtepunt van deze partijen was de uitreiking van een cadeautje aan Wim Scherpenhuisen Rom, de toenmalige bestuursvoorzitter van ING: een kinderboekje uit de jaren zestig met de titel 'Wim is weg'. Twee maanden later trad hij af, omdat hij opspraak was gekomen wegens vermeende verstrengeling van privé- en zakelijke belangen.

(..) De geur van geld is het nieuwste boek van Marcel Metze die eerder een uitstekend boek over Philips schreef. Het boek gaat grotendeels over de fusies van de grote Nederlandse banken in de afgelopen vijftien jaar. Niet alleen gaat het over de poppetjes en hun menselijke trekjes, maar ook de economische motieven komen uitvoerig aan de orde.

(..) Anders dan bij zijn boek over Philips, kon hij hierbij uitvoerig putten uit de eindeloze hoeveelheid artikelen die over de banken is geschreven. De geur van geld is vooral het resultaat van veel leeswerk. Daarnaast is voor wat de schandalen rondom allerlei NMB- en ING-mensen betreft geput uit veel gesprekken met betrokkenen.

Het meest interessante van dit boek is echter niet de beschrijving van de fusiegolf, maar de discussie over de verschuivende bancaire mores. Wat mag een bankier wel en niet en hoe denkt DNB daarover? De NMB-ers Scherpenhuijsen Rom, Ton Soetekouw, Gerrit Tammes en tal van mindere goden, alsmede Staal-Bankier Ton Jongbloed kwamen in opspraak omdat aan hun onkreukbaarheid werd getwijfeld. Alleen Tammes overleefde de geruchten en mocht blijven.

(..) Nadat Metze het boek had geschreven stuurde hij de oorspronkelijke kopij naar alle besproken banken, om ze nog de gelegenheid te geven de tekst te lezen en te voorzien van eventuele correcties. DNB en ING weigerden dat. Toch heeft ING uit nieuwsgierigheid alvast 600 exemplaren besteld.