Kortsluiting

ISBN 90 6168 354 8 Uitgeverij Sun, Nijmegen, 1991 www.bol.com

<< Terug


Marcel Metze heeft, samen met researcher Bart Vink, voor dit onderzoek naar de recente gang van zaken bij Philips, grondig speurwerk verricht. Hij heeft tientallen (ex)-topfunctionarissen van Philips aan het spreken kunnen krijgen over de gang van zaken binnen het concern. Zo kwam hij tot dit indringende verslag van een besluitvorming en een bedrijfscultuur die Philips aan de rand van de ondergang hebben gebracht.

'… zeer boeiende achtergrondinformatie en sfeertekeningen. Alleen daarom is Kortsluiting een aanrader voor managers.'
FEM

'Kortsluiting smaakt naar meer, het maakt benieuwd naar de gang van zaken binnen de directies van andere concerns…'
NRC-Handelsblad

'De neergang van Philips is nauwgezet en smakelijk beschreven.'
Elseviers magazine

'Een gedegen en opvallend diepgaande analyse… Een aansprekend en soms bijna spannend boek.'
Intermediair.

Inhoudsopgave
deel 1
deel 2
deel 3
deel 4
deel 5
deel 6
Voorwoord
Recensies
Top

Inhoudsopgave

deel 1. Titanen in gevecht

De broedermoord op Cor van der Klugt (1)

Voorspel tot het aftreden van president Cor van der Klugt (1986-1990) - zijn optimisme op de aandeelhoudersvergadering van 10 april 1990 - wie de waarheid over de snel verslechterende toestand van het concern kenden - het slepende conflict tussen Van der Klugt en president-commissaris Wisse Dekker - de fatale confrontatie - de betekenis van Van der Klugts verhouding met zijn secretaresse - de dramatische cijfers over het eerste kwartaal van 1990 - de dagen vóór 14 mei, de dag waarop Dekker het aftreden van Van der Klugt bekendmaakte.

Een bericht aan de president (1)

Het conflict tussen de US Philips Trust (de Amerikaanse Philips-poot) en de NV Philips' Gloeilampenfabrieken te Eindhoven - hoe trust-voorzitter Pieter Vink en Cees Bruynes, topman van de North American Philips Corporation, in de jaren zeventig en tachtig Philips-Eindhoven honderden miljoenen dollars aftroggelden - hoe Eindhoven tegelijkertijd de greep op zijn Amerikaanse activiteiten verloor - de semi-coup van Cees Bruynes, die toenmalig president Wisse Dekker bijna de zeggenschap over dertig procent van zijn bedrijf kostte - het dreigement van Dekkers opvolger Cor van der Klugt, dat het verzet van Vink en Bruynes tegen de beëindiging van de US Philips Trust uiteindelijk brak - waarom het einde van de Amerikaanse trust noodzakelijk was om ook de machtige directeuren in andere landen aan te pakken.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

deel 2. Afscheid van de gelukkige jaren

De kracht van een achilleshiel

Philips' na-oorlogse bloei - de grote kracht van het concern: de nationale organisaties in vele tientallen landen - de strategie van de jaren vijftig en zestig: de uitbouw van een Europese fabrikant van lampen, radio's en televisies tot een mondiaal elektronica-concern - de uitbreiding van de activiteiten naar professionele produkten als computers en telecommunicatie-apparatuur - hoe Philips' kracht zich ontpopte als zijn achilleshiel - de veranderende wereldwijde concurrentieverhoudingen en Philips' onvermogen zich daaraan aan te passen - hoe alle structurele problemen van het concern al in 1971 bekend waren - het verzet van de nationale organisaties tegen reorganisaties en de opbouw van een grootschalig produktie-apparaat.

Computer chaos

De start van Philips' computeractiviteiten in de jaren zestig - het grote doel: IBM bevechten - de mislukking van de mainframe computerreeks P-1000 - de mislukking van het Europese samenwerkingsverband Unidata - de groei van een onsamenhangende serie producten - de fnuikende rol van de autonome nationale organisaties - de mislukking van vele andere computertypen, zoals de P-800 en de P-450 - de miljardenverliezen - de vele directiewisselingen bij de computerdivisie (Data Systems) - de vele pogingen om een fusie- of overnamepartner te vinden.

Angst voor de grote pijn

Het begin van de neergang - het groeiende bewustzijn dat de versnippering moest worden aangepakt - de voorbereidingen van de grote reorganisatiegolf van 1980: het plan van Martin Kuilman en Nol Calon - de onmogelijkheid om werkelijk diep te snijden - de overbodige oprichting van de laatste nationale organisatie: de Nederlandse Philips Bedrijven - de bureaucratisering, de vergadercultuur, het uitdijen van de staf - het onvermogen om strategische keuzes te maken.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Deel 3. Leegte aan de top

De stille machtsgreep van de commersanten

President Nico Rodenburg (1977-1981), de integere technicus die aan de drank raakte - de afnemende invloed van de familieclan, het falen der technici, het machtsvacuüm - de stille machtsovername door de commerciële mannen (commersanten) - de opkomst van Wisse Dekker in de Raad van Bestuur - management-selectie, carrièredwang, ons-kent-ons, de opkomst van interne machtscircuits en politisering.

Het Anton en Gerard syndroom

De gescheiden levens van de twee Philips-bloedgroepen: techneuten en commersanten - de kwaliteit van Philips' research - de gebrekkige relatie tussen de computerresearch en de computerontwikkelaars - de vrijblijvendheid in de productontwikkeling - het ontstaan van de compact cassette en de CD-speler - waarom Philips niets zag in de walkman - de versnipperde marketing en reclamestrategie - het zwakke imago.

In gevecht met Japan

De introductie van de geavanceerde videorecorder V-2000 in 1979 - de prijzenoorlog met Sony (Betamax) en Matushita (VHS) - het gebrek aan voorbespeelde V-2000 banden - het besluit tot omschakeling naar het VHS-systeem - de race tegen de klok om alsnog een stuk videomarkt te veroveren - het einde van de V-2000 in 1986 - de goed-voorbereide introductie van een Philips-vinding: de compact disc speler, in 1983 - wederom: prijzenoorlogen - dumpingpraktijken van de Japanners en van Philips - hoe de Japanners, ondanks invoerheffingen, toch een groot stuk van de Europese markt veroverden - hoe platenmaatschappij Polygram er voor zorgde dat Philips toch nog aan de CD kon verdienen - waarom Philips te laat begon met de acht-millimeter-camerarecorders.

Een spel zonder verliezers

Het ontstaan van een curieuze administratieve ziekte: het subsidiëren van interne leveranties - hoe Philips zijn productiekosten aldus op papier verlaagde - waarom de nationale organisaties het idee kregen dat zij meer winst maakten dan het geval was - hoe Philips, als het zijn productiekosten niet administratief, maar feitelijk had verlaagd, tweemaal zoveel winst had kunnen boeken - de reden waarom de vele herstructureringen de beoordeling van Philips' resultaten bemoeilijkten - het verzet tegen het invoeren van commerciële prijzen bij de interne leveringen - hoe de concernwinst afkalfde zonder dat iemand zich daar nog verantwoordelijk voor voelde.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

deel 4. Dromen van nieuwe rijkdom en macht

Wisse Dekker en Het Rijk van het Kwaad

Het koele elan van president Wisse Dekker (1982-1986) - zijn campagne tegen het Rijk van het Kwaad: Japan - zijn Europese lobby en zijn streven naar afscherming van de Europese elektronicamarkt - Philips' tradities in het karteldenken - hoe Dekker zoveel mogelijk macht naar zich toe trok - de verspillende levensstijl van de Philips-top - achtergronden van de machtsstructuur binnen het concern, inclusief beschermingsconstructies - de onhandige omgang met de financiële wereld.

Het doseren van de eigen kracht

Dekkers overhaaste speurtocht naar partners - de conflictueuze start van de joint-venture met AT&T (grote telefooncentrales) in 1984 - de rol van vice-president Gerrit Jeelof - de wijze waarop een deel van de Raad van Bestuur buiten spel werd gezet bij het doordrukken van de joint-venture - de succesvolle machtsgreep bij Grundig - de moeizame integratie van de in 1983 aangekochte lampenfabrikant Westinghouse in de Verenigde Staten - de wijze waarop Philips zijn optische know how onderbracht in moeizame joint-ventures met Control Data en Du Pont - het fiasco van al deze joint-ventures.

Regeren over het graf

Wisse Dekkers overhaaste vertrek naar de post van president-commissaris en zijn succesvolle streven de spin in Philips' machtsweb te worden - de voorbereidingen van een nieuwe strategie - de slappe pogingen een systeem van prestatiebeloning voor het management in te voeren - Dekkers erfenis: op alle fronten een half-afgemaakt karwei.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Deel 5. Het kaartenhuis stort ineen.

De grote haast van Cor van der Klugt

Gedrag en karakter van president Cor van der Klugt (1986-1990) - zijn charme, zijn talenkennis, zijn redenaarstalent, zijn geheugen, en zijn dwingende behoefte dit alles ten toon te spreiden - zijn ongrijpbaarheid, zijn preoccupatie met macht, zijn verdeel-en-heers methoden - zijn behoefte om te winnen - zijn groeiende isolement.

Een bericht aan de president (2)

De nasleep van de beëindiging van de US Philips Trust - hoe Eindhoven daarna radicaal de macht over de Amerikaanse activiteiten overnam - deel 1 van Van der Klugts dubbele revolutie: het hernemen van de controle over de weerspannige directeuren in de andere landen - deel 2 van Van der Klugts dubbele revolutie: het aanwijzen van kern- en niet-kernactiviteiten.

Onder de hoede van een eenzame wolf

Het byzantinisme in de Philips-cultuur - Van der Klugts ongevoeligheid voor kritiek - zijn praktijk de slechte resultaten op te fleuren met bijzondere baten - de toenemende reorganisatiemoeheid - nogmaals: Van der Klugts overmatige optimisme en de talrijke waarschuwingen - de verzwakking van de Raad van Bestuur - het Megachip-besluit - hoe Van der Klugt de divisie grote huishoudelijke apparaten verkocht en General Electric tegen zich in het harnas joeg - de mislukking van de fusie van Medical Systems met Picker - toenemende vraagtekens bij de zorgvuldigheid van de besluitvorming - het passeren van stafadviseurs - het oplopen van de frustraties in de hoofdstaf (niveau: adjunct-directeur en hoger) - het met conflicten omgeven vertrek van critici.

De onweerstaanbare zuigkracht van het moeras

De ingebakken mislukking van het Megachip-project en de verliezen die het opleverde - de onmogelijke samenvoeging van de computerdivisie en de divisie telecommunicatie in 1985 - de aankoop van Headstart in de VS in 1989, de competentiestrijd rond deze acquisitie en de mislukking ervan - het plan om in 1989 Diebold aan te kopen en de besluiteloosheid van Van der Klugt en bestuurslid Gerd Lorenz, gevolgd door de definitieve neergang van Philips' computeractiviteiten.

De broedermoord op Cor van der Klugt (2)

Nasleep van het aftreden van president Van der Klugt op 14 mei 1990 - Dekkers onwaarachtige verdediging van zijn ex-rivaal - de nalatenschap van de beide voormalige presidenten: een concern in grote problemen.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Deel 6. Shockbehandeling

De operatie Centurion: een psychodrama in drie delen

De opvolgingsstrijd tussen de vice-presidenten Jan Timmer en Ype Bouwkamp - Bouwkamps geschiedenis vol matige prestaties, zijn optreden inzake Tungsram - de loopbaan van saneerder Jan Timmer, zijn periode bij Polygram en de divisie consumer electronics, zijn recht-door-zee methoden - hoe Wisse Dekker en Cor van der Klugt eind 1989 de keuze voor Timmer als toekomstig president doordrukten - het aantreden van Jan Timmer (president van 1990 tot..) - de Operatie Centurion - het stoppen van het Megachip-project, de sanering bij de computerdivisie, de concernwijde inkrimpingen - Timmers simpele concept van straf en beloning - het uitblijven van een nieuwe strategie - weinig overtuigende versterkingen in de bestuurlijke top - Philips' zwakke resultaten in de eerste helft van 1991 - Philips' oververmoeidheid, gebrek aan motivatie, het dreigende vastlopen van Timmers hervormingen.

Terug naar af

Het respect van Japan voor Philips' technologische kracht - de verkoop van de computerdivisie en de terugtocht uit de professionele produkten - Philips keert terug naar zijn oude stiel: licht en consumentenelectronica - de te verwachten oorlogen rond de jongste vinding: de digitale compact cassette - de onzekere toekomst van de hoge definitie televisie (HDTV) - Philips verschuift de aandacht van hardware naar software - handicap 1 om te overleven: gebrek aan grote winstmakers, financiële spankracht en uithoudingsvermogen - de dreigende verdwijning van Philips' technologische voorsprong - handicap 2: gebrek aan een missie, aan motivatie, aan levenslust.

Structuur Philips Electronics
Register van belangrijke personen en zaken
Bibliografische notitie

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top

Voorwoord:

Dat het met Philips niet zo geweldig goed ging, was bekend. Maar toen president Cor van der Klugt in mei 1990 vrij plotseling van het toneel verdween, werd duidelijk dat het concern veel dieper in de problemen zat dan iedereen tot dan toe had vermoed. Een half jaar later bleek hòe diep.

Van der Klugts opvolger Jan Timmer kwam stapsgewijs met saneringsplannen waardoor wereldwijd meer dan vijftigduizend banen verloren zouden gaan en die Philips een bedrag van meer dan vier miljard gulden aan herstructureringskosten zou gaan kosten. Het lag dus voor de hand dat ergens in publicitair Nederland iemand op de gedachte zou komen 's-lands grootste industriële werkgever - tevens een van de belangrijkste westerse elektronicagiganten - aan een uitvoerig journalistiek onderzoek te onderwerpen. Philips is niet alleen een grote bron van directe en indirecte werkgelegenheid, via zijn activiteiten op het gebied van research en ontwikkeling, en zijn vele contacten met andere bedrijven en toeleveranciers levert het concern ook een uiterst belangrijke bijdrage aan het technologische niveau van de Nederlandse economie. Het wel en wee van wat vroeger 'een gloeilampenfabriek in het Zuiden des lands' werd genoemd is sterk medebepalend voor de nationale economische situatie. 'Als het met Philips goed (slecht) gaat, dan gaat het met Nederland goed (slecht)', heette het altijd.

Het bleek geen eenvoudige opgave om een kijkje in Philips' keuken te nemen. Niet lang vóór deskresearcher Bart Vink en ondergetekende hun onderzoek startten, kondigde president Jan Timmer een absolute radiostilte af. Op grond daarvan weigerde het toch al tamelijk gesloten concern alle medewerking aan de gesprekken voor dit boek, en verbood het zijn hogere management in binnen- en buitenland via schriftelijke mededelingen expliciet om er een bijdrage aan te leveren. Om dat verbod kracht bij te zetten, aarzelde perschef Eef Brouwers niet om zijn mensen te laten weten dat de uitgever Socialistische Uitgeverij Nijmegen heette - hoewel die deze naam, afkomstig uit zijn linkse verleden, allang achter zich heeft gelaten en zich simpelweg SUN noemt.

Een tweede handicap vormde de verschijning van een 'officieuze' Philips-biografie van de hand van financieel en bedrijfsadviseur Pieter Lakeman, in het voorjaar van 1991. Deze sterk eenzijdige en inhoudelijk zwakke publicatie had eerder het karakter van een schotschrift dan van een serieus onderzoek.

Het kostte dan ook veel moeite mijn potentiële gesprekpartners ervan te overtuigen dat ik A. geen communist, maar een onafhankelijk economisch journalist was en B. geheel andere bedoelingen had en geheel andere methoden hanteerde dan voornoemde Lakeman. Dat is gelukt. Kortsluiting is in belangrijke mate de weergave van een groot aantal achtergrondgesprekken met huidige en voormalige Philipsmanagers van het niveau van adjunct-directeur tot en met het niveau van de Raad van Bestuur. De enigen die niet bereikbaar bleken, waren de huidige leden van de Philips-top.

De tekst van dit boek kan in zekere zin worden opgevat als een collectieve zelfanalyse, gepleegd door Philips-mensen, en door mij genoteerd, gestructureerd en vormgegeven. Bij de aanvang van dit project stond vast: het moet een journalistiek onderzoek worden, zonder enige vooringenomenheid. Ik kende de analyses van nationale en internationale dag- en weekbladen, maar had geen vooropgezet oordeel over de oorzaken van Philips' problemen. Naarmate de tijd vorderde, en het aantal gesprekken - die soms vele uren duurden - toenam, groeide mijn verbazing, vooral over de interne verdeeldheid die het concern blijkbaar decennia lang geteisterd heeft en die een uiterst demotiverende uitwerking heeft gehad.

Anderzijds groeide ook een zekere bewondering. Per slot van rekening heeft Philips zijn problemen - die zoals de lezer zal ontdekken een lange geschiedenis hebben en inderdaad zeer diepgaand van aard zijn - tot op heden weten te overleven. Dat wijst op spankracht, hoewel het nog de vraag is of de rek er uiteindelijk toch niet teveel uit is geraakt.

Mede door de aard van de gesprekken en de thema's die daarin als vanzelf boven kwamen drijven, is de nadruk in dit boek vooral komen te liggen op hetgeen zich de afgelopen twintig jaar bìnnen het concern heeft afgespeeld en op de rol van een aantal belangrijke hoofdpersonen. Philips zelf heeft er altijd een handje van gehad om de oorzaken van zijn magere rentabiliteit buiten zichzelf te zoeken: in de agressiviteit van de Japanse concurrentie, in de negatieve effecten van valutaschommelingen (de beroemde 'valutaire tegenwind'), in het gebrek aan eenheid in zijn thuismarkt Europa. Mijn gesprekspartners bleken echter een grote behoefte te hebben om nu juist nader in te gaan op de wijze waarop het bedrijf op die externe factoren heeft gereageerd, en op de vraag waarom het zó en niet anders reageerde. Kortom: op interne factoren als de kracht en het strategisch inzicht van het management, de omgang met macht en belangen, de onderlinge verhoudingen, de mate van cohesie en eensgezindheid.

Op die punten was er in het gehele concern veel mis, maar uit de gesprekken bleek dat met name Philips' concerntop de laatste tien jaar het toneel is geweest van oplopende conflicten, strategische dwalingen, en bittere persoonlijke strijd, die voor de buitenwereld uiteraard goeddeels buiten beeld zijn gebleven. Het zijn voor velen slopende jaren geweest, zoveel staat wel vast. Toch hebben al mijn gesprekspartners benadrukt dat zij grote sympathie en loyaliteit ten opzichte van hun (ex)-werkgever voelen. Ondanks soms bittere ervaringen, wil geen van hun Philips schade berokkenen en hopen allen dat het concern zijn moeilijkheden te boven komt. Zelf kan ik Philips alleen maar sterkte wensen. Het bedrijf beschikt, ondanks de verspillingen van de afgelopen twintig jaren, nog steeds over aanzienlijke talenten.

Graag wil ik alle (oud)-Philips-mensen die ondanks het verzet van hun (oud)-werkgever aan dit boek mee hebben gewerkt danken voor hun openheid, die in veel gevallen uitzonderlijk groot bleek. Zij bleken bovendien stuk voor stuk bereid om alle passages, waarin hun informatie was verwerkt, nog eens door te lezen, van onjuistheden te ontdoen, te verbeteren, te nuanceren en aan te vullen. Zij hebben zo gefungeerd als één groot collectief van correctoren, en mij daarmee ongetwijfeld voor veel fouten behoed. In een groot aantal gevallen hebben zij mij bovendien middels hun opmerkingen geholpen de door hun vertelde verhalen in de juiste context te zien.

Verder wil ik speciale dank uitspreken aan Maria Groen, Rosalie Celaire en de vele anderen die nauwgezet alle gesprekken verbatim hebben uitgewerkt; aan een drietal deskundige Philips-watchers die mij op de achtergrond van advies dienden, belangrijke aanvullende gegevens verschaften, en mijn concept-teksten beoordeelden; en aan Elisabeth Dinnissen, die altijd het laatste woord wil hebben en het ook ditmaal kreeg.

De uitgever verdient lof om de goede begeleiding en de soepele wijze waarop dit project kon worden uitgevoerd. Een bijzonder woord dient te worden gewijd aan mijn deskresearcher Bart Vink, die zich ontpopte als een uitmuntend organisatorisch talent en een ideale partner om mee samen te werken. Last but not least wil ik ook de drie particuliere financiers van dit project bedanken. Binnen de Nederlandse verhoudingen is het niet eenvoudig om de ruimte te krijgen voor uitvoerige journalistieke research. Ditmaal was die ruimte er wel - hoewel ik zelf uiteraard graag nòg meer tijd had gekregen.

november 1991
Marcel Metze

Reviews

Review 1 (selected fragments)

Demolition at the top

The downfall of Philips described with precision and good taste

source: Elsevier

After Short Circuit, written by freelance journalist Marcel Metze, there is no need for yet another description of the decline of this Eindhoven company. (..) Using purely journalistic methods (research, interviews and analysis), the author succeeds in justifying the great claims of Short Circuit - summarized on the title page in the sentence: 'The technical ingenuity as well as the blindness to the market, the dreams, internal conflicts, megalomania, Japan phobia, mistakes, chaos, downfall, struggle for life - in short: how Philips wasted its talents.

(continued) Metze produces a very plausible analysis of the causes which led to the degeneration of Philips. Central in this process was the staggering way in which the successive CEO's of the company (Van Riemsdijk, Rodenburg, Dekker and Van der Klugt) exerted their power. Rodenburg's drinking problem and indecision; Dekker's megalomania and dislike of the Philips family; Van der Klugt's extramarital affair and often insolent behaviour; the attempts at sabotage by Philips' American management; the collisions between Eindhoven and the 'top bosses' of the national organizations; the nepotism which accompanied appointments; the blunders with computers; the abandonment of telecommunications; the doubts about investments in the 1 Megabit memory chip; Metze describes it all.

(..) The exclusive sources unmistakably raise Short Circuit above other works. Metze's account of Philips' problems makes easy and attractive reading, and not only for insiders.

Review 2 (selected fragments)

Philips' top managers became embroiled in their conflicts

source: NRC Handelsblad

For years its CEOs, board-members and spokesmen placed the blame for Philips' difficulties outside the company: they talked about economic recessions, unexpected changes in the exchange rate of the dollar, the fierce Japanese competition. In his book Short Circuit freelance journalist Marcel Metze concentrates on the contribution that the Philips management itself made to the crisis the company got into. Metze produces a detailed reconstruction of the state of affairs in the company's board of management and gives a detailed outline of the mores in the corridors of power.

(..) A great deal of the material in the book was collected by thorough desk research. However, Short Circuit also describes large and small matters which are barely or not at all known outside the company. (..) On the basis of the evidence the author presents it seems clear that many important decisions were inspired - at least partly - by personal ambitions, overconfidence, and a 'not very strongly developed' strategic insight.

(..) Metze's account of the relationships at the top of the company cannot really leave out one of the most controversial Philips affairs: the role played by the relationship between Van der Klugt and his secretary, Thea Bor, in the downfall of the former in May 1990. In fact, Metze begins his book with this subject.

(..) Despite his enthusiastic attention to palace intrigues, and the prominent place which the affair with the secretary has in the book, Metze's description of the upper echelons of the Philips company is no soap opera. The protagonists are real to life, complex characters who not only made enormous blunders, but also had successes. And Metze certainly has an understanding of the immense task facing the leadership of a company such as Philips.

Inhoudsopgave
Voorwoord
Recensies
Top
<< Terug